የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት፣ በወርኃ ሚያዚያ በእንደራሴዎቹ ምክር ቤት ተገኝተው የዘጠኝ ወራት የሥራ አፈጻጸም ሪፖርታቸውን ካቀረቡት የፌደራል ተቋማት መካከል አንዱ ነበር። ኢንስቲትዩቱ ሪፖርቱን ለምክር ቤቱ የሕግ እና ፍትሕ ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ አቅርቧል።

ከተጠቀሰው የተቋሙ የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት በተጨማሪ፣ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ.ር. ዐቢይ አህመድ በአህጉሪቱ ያለውን የዲጂታል ትራንስፎርሜሽን እና አዳዲስ ቴክኖሎጂዎችን በማሳደግ ረገድ ላሳዩት አመራር እውቅና ለመስጠት፣ የአፍሪካ ኅብረት የአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ እና የዲጂታል ጤና ሻምፒዮን ሆነው ተሹመዋል፤ ብዙም በማያጠራጥር ኹኔታም ይኽ ሹመት፣ ኢትዮጵያ የአፍሪካን የቴክኖሎጂ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በመቅረጽ ረገድ በተለይም በአርቴፊሻል ኢንተለጀንስ እና በፈጠራ ላይ የተመሠረተ ልማት ያላትን እያደገ የመጣ ሚና የሚያጎላ ሆኗል።

እነዚኽን ወርኃዊ ተዛማጅ ክንውኖች መሠረት በማድረግም፣ እንደራሴ መጽሔት ርዕሰ ጉዳዩን የዚህ ሳምንት ዳሰሳዊ ርዕሰ-ጉዳዯ ታደርገው ዘንድ መርጣለች።

ለቋሚ ኮሚቴው የተቋማቸውን ሪፖርት ያቀረቡት የኢንስቲትዩቱ ዋና ዳይሬክተር ዶ.ር. ወርቁ ጋቸና ሲሆኑ፤ በሪፖርት ዘመኑ ኢንስቲትዩቱ ባለ 15 ፎቅ ዋና መሥሪያ ቤት ሕንጻን፣ ለስታርት-አፕ ሥነ-ምኅዳር የተመደበ ባለ 5 ፎቅ ሕንጻን እና ዘመናዊ የሰው ሠራሽ አእምሮ ዩኒፖድ የፈጠራ ማዕከልን ያካተተ የተራቀቀ የመሠረተ ልማት ሦሥትዮሽን ወደ ሥራ በማስገባት የኢትዮጵያን ዲጂታል ሉዓላዊነት በከፍተኛ ደረጃ አሳድጓል ብለዋል።

ዋና ዳይሬክተሩ አክለውም፣ ባለፉት ዘጠኝ ወራት በግብርና፣ በትምህርት እና በፋይናንስ ዘርፎች ውጤታማ መረጃ የማሰባሰብ እና የመተንተን ሥራዎች መከናወናቸውንም ገልጸዋል። በሰው ሠራሽ አእምሮ እና በሮቦቲክስ የዘርፍ የወጣቶችን የፈጠራ ችሎታ ለማሳደግ ኢንስቲትዩቱ በአኹኑ ወቅት ለ200 ስታርት አፖች የተደራጀ የሥራ ቦታ እና የግብዓት ድጋፍ እያደረገ ይገኛል። ከዚኽ ባለፈም የመሶብ አንድ ማዕከል አገልግሎትን ጨምሮ ዘጠኝ የሶፍትዌር መተግበሪያዎች ለምተው ወደ ሥራ የመግባት ምዕራፍ ላይ ይገኛሉም ተብሏል።

ሪፖርቱ አምስት አገር በቀል ቋንቋዎችን ከድምፅ ወደ ጽሑፍ ለመቀየር እና ለመተርጎም ለሚያስችሉ መተግበሪያዎች መረጃ የመሰብሰብ ሥራ ጎን ለጎን፣ መላ የተሰኘ ሀገር በቀል የሰው ሠራሽ አእምሮ ሥርዓት መልማቱም ተጠቅሷል። የሕግ እና ፍትህ ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢዋ የተከበሩ ወ/ሮ እፀገነት መንግሥቱ፣ የኢንስቲትዩቱን የዘጠኝ ወራት አፈጻጸም ውጤታማ እና አርአያነት ያለው ሲሉ የገለጹት ሲሆን፣ ይኽም ከንድፈ-ሐሳባዊ አቅም ወደ ተጨባጭ እና ተግባራዊ ተጽዕኖ የተደረገ ሽግግር መሆኑን አመልክተዋል።

ዳራው

የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት በ2013 ዓ.ም. ከተመሰረተበት ጊዜ ጀምሮ፣ ከአንድ ልዩ ማዕከልነት ወደ አገራዊ ዲጂታል ሉዓላዊነት ምሰሶነት ተሸጋግሯል። በደንብ ቁጥር 510/2014 በይፋ የተቋቋመው ይኽ ኢንስቲትዩት፣ ኢትዮጵያ ወደ እውቀት ተኮር ኢኮኖሚ ለማድረግ የጀመረችውን ስትራቴጂካዊ ሽግግርም ያመለክታል። በአፍሪካ ውስጥ ግንባር ቀደም በሆነው የመንግስት ድጋፍ የሚንቀሳቀስው ማዕከሉ፣ ለሕዝብ መሠረተ ልማት ፍቱን መፍትሔዎችን በማዘጋጀት እና ለግል ዘርፉ አንቀሳቃሽ የሆነ ሥነ-ምኅዳር በመገንባት ረገድ ቀዳሚ ተቋም ሆኖ ያገለግላል።

ደንብ ቁጥር 510/2014 የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት በይፋ ለመቋቋሙ እንደ ወሳኝ የመንግስት ሰነድ የሚያገለግል ሲሆን፣ ይኽም መንግስት ወደ ዲጂታል ኢኮኖሚ የተሸጋገረች አገር ለማድረግ የወሰነውን ውሳኔ የሚያንፀባርቅ ነው። የደንቡ ራዕይ ኢትዮጵያን በአፍሪካ ቀንድ ለአዳዲስ ቴክኖሎጂዎች ተወዳዳሪ ማዕከል ማድረግ ሲሆን፣ ተልዕኮው ደግሞ እንደ ግብርና፣ ጤና እና ፋይናንስ ባሉ ዘርፎች ውስጥ ያሉ ውስብስብ አገራዊ ተግዳሮቶችን ለመፍታት በሰው ሠራሽ አእምሮ የሚመሩ መፍትሔዎችን በምርምር ከማቅረብ ባለፈ፣ በሥነ-ምግባራዊ አጠቃቀም ላይ የሚተገበሩበትን ኹነት ፈልጎ በመተግበር ላይ ያተኩራል።

ከማዕከል ወደ ኢንስቲትዩትነት የመሸጋገር ፋይዳ

ይኽ ተቋም፣ አስቀድሞ የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ማዕከል የነበረ ሲሆን፣ ከተመሰረተ ከኹለት ዓመታት በኋላ ወደ ኢንስቲትዩትነት ተሸጋግሯል። ይኽ ከማዕከል ወደ ኢንስቲትዩትነት የተደረገ ሽግግርም፣ ከስም ለውጥ ያለፈ ትርጉም አለው፤ በመንግስታዊ መዋቅር ውስጥ ያለው የሥልጣን፣ የራስ-ገዝነት እና የሥራ ስፋት ከፍተኛ ለውጥ መኖሩን ያሳያል። ወደ ኢንስቲትዩት ደረጃ ማደጉ ኢትዮጵያ የውጭ የሰው ሠራሽ አእምሮ ቴክኖሎጂ ተጠቃሚ ብቻ ሳትሆን የራሷን የመፍጠር አቅም እንድታዳብር የታለመ ስልታዊ እርምጃ ነበር። መንግስት ለተቋሙ የኢንስቲትዩትነት ደረጃን በመስጠት፣ በአህጉራዊ ደረጃ ለመወዳደር የሚያስፈልገውን የሕግ ሰውነት እና የፋይናንስ ተለዋዋጭነት እንዲኖረውም አድርጓል። ይኽም ድርጅቱን አገልግሎት ሰጪ ከሆነ ንዑስ ክፍልነት ወደ የምርምር አካልነት የቀየረው ሲሆን፣ ተቋሙም ተልዕኮውን ከፖሊሲ አማካሪነት ባለፈ የሰው ኃይልን ወደ ማፍራት እና ምርምርን ወደ መተግበር አሳድጓል።

የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት ከማዕከልነት ወደ ኢንስቲትዩትነት መቀየሩ፣ በሸማችነት ላይ ጥገኛ የሆነ ዲጂታል ምኅዳር ከመገንባት ይልቅ ቀጣይነቱ የተረጋገጠ የዲጂታል ሥነ-ምኅዳር ለመገንባት ታልሞ የታሰበበት ጉዞ መሆኑን ያሳያል። ይኽ ሽግግር ለተቋሙ እንደ ፋይናንስ፣ ሕግ እና አሥተዳደራዊ ራስ-ገዝነት ያሉ መብቶችን እና ኃላፊነቶችንም ሰጥቶታል። በተጨማሪም ለውጡ የአገሪቱን የሰው ሠራሽ አእምሮ አጀንዳ በኢትዮጵያ ውስጥ እንደ የረጅም ጊዜ ተቋማዊ ቅድሚያ የሚሰጠው ጉዳይ እንዲሆን አድርጓል። ሽግግሩ ተቋማዊ ዘላቂነትን የሚያረጋግጥ፣ የሰው ሠራሽ አእምሮ ልማት ለኢትዮጵያ የረጅም ጊዜ ስትራቴጂካዊ ቅድምና የሚሰጠው ጉዳይ መሆኑን የሚያመላክት ከመሆኑ ባለፈ፣ ዓለም ዓቀፍ ሽርክናዎችን እና የቴክኖሎጂ ሉዓላዊነትን ለማጎልበት የሚያስፈልገውን የተረጋጋ እና ምቹ ኹኔታ በመፍጠር ረገድ የሚያታይ ዕድገት እንዲመዘገብ ያደርጋል።

የሰው ሠራሽ አእምሮ ዕድሎች እና ተግዳሮቶች

ሰው ሠራሽ አእምሮ፣ በአኹኑ ወቅት የሰው ልጆችን የዕለት ተዕለት ሕይወት በአዎንታዊም ሆነ በአሉታዊ መልኩ እየለወጠው ይገኛል። በተለይም የሰዎችን አስጨናቂ ጥያቄዎች በሰከንዶች ውስጥ የሚመልሱ እንደ ቻትጂፒቲ ያሉ የዚኽ ቴክኖሎጂ ውጤቶች ከመጡ ወዲኽ፣ የቴክኖሎጂው በሰው ልጆች የወደፊት ሕይወት ላይ ያለው ተፅዕኖ ዋነኛው የምሁራን መነጋገሪያ ርዕስ ሆኗል። ይኽ ቴክኖሎጂ ማኅበራዊ መዋቅሮችን፣ የግል ሕይወትን፣ የንግድ ሥራዎችን፣ የደኅንነት ኹኔታዎችን፣ ትምህርትን፣ ሕክምናን እና የመረጃ ስርጭትን እየቀረጸ ይገኛል። ከዚኽ አኳያም ይኽ ቴክኖሎጂ የማይዳስሰው ምንም ዓይነት ማኅበረ-ፖለቲካዊ አልያም ኢኮኖሚያዊ ዘርፍ የለም ማለት ይቻላል።

በተለያዩ ዘርፎች ምርታማነትን ማሳደግ፣ ጊዜን እና ወጪን መቆጠብ፣ አስቸጋሪ እና ውስብስብ የሆኑ ሥራዎችን መከወን እንዲኹም የሥራ ጫናን መቀነስ ከሰው ሠራሽ አእምሮ አዎንታዊ ሚናዎች መካከል ጥቂቶቹ ናቸው። የዘርፉ ባለሙያዎች እንደሚሉት፣ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ መሠረተ-ልማት ባልተሟላላቸው በማደግ ላይ ያሉ አገራት፣ ሰው ሠራሽ አእምሮ የተለያዩ ዘርፎችን በመደገፍ ለማኅበረሰቡ በርካታ ጥቅሞችን ይሰጣል። ሆኖም ከጥቅሞቹ ጎን ለጎን፣ ይኽ የቴክኖሎጂ አብዮት ለማንኛውም ማኅበረሰብ በርካታ ተግዳሮቶችንም ደቅኗል። በሰው ሠራሽ አእምሮ ላይ የተመሰረቱ ቴክኖሎጂዎች ምንም እንኳን በአመክንዮ፣ በሚዛናዊነት እና ስሜትን በመረዳት ረገድ ገና ከሰው ልጆች ጋር ባይስተካከሉም፣ መረጃን በማደራጀት ረገድ ግን ከሰው ልጆች የተሻሉ ሆነዋል። በዚኽ ረገድ ቻትቦቶችን እና ቻትጂፒቲን መጥቀስ ይቻላል፤ በተለይም ቻትጂፒቲ ከጠቅላላ ዕውቀት አኳያ ከሰው ልጆች የላቀ መሆኑ እየተስተዋለ ነው።

የዘርፉ ባለሙያዎች እንደሚናገሩት፣ ማሽኖችን የማስተማር እና የማሠልጠን ሂደት የተሻለ እና የረቀቀ አመክንዮን እና ምክንያታዊነትን በሚያካትት መልኩ ከተከናወነ፣ ሰው ሠራሽ አእምሮ የሰውን ልጅ መብለጡ የማይቀር እና የጊዜ ጉዳይ ብቻ ነው። ቢሆንም ግን፣ እነዚኽ ቴክኖሎጂዎች ካላቸው ውስብስብነት እና የሰው ልጅ ቁጥጥር እጥረት የተነሳ፣ ያልተጠበቁ ባህሪያትን ሊያሳዩ ወይም አስቀድሞ ያልታወቁ ውሳኔዎችን ሊያስተላልፉ ይችላሉ። ይኽ አስቀድሞ አለመታወቅ በግለሰቦች፣ በንግድ ተቋማት ወይም በአጠቃላይ በማኅበረሰቡ ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ የሚያሳድሩ ውጤቶችን ሊያስከትል ይችላል። በተጨማሪም የሰው ሠራሽ አእምሮ  ውጤቶች የሰውን ልጅ የሥራ መስክ በመተካት በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎችን ከሥራ ሊያፈናቅሉ ይችላሉ የሚለው ስጋት እየጨመረ መጥቷል። በቅርቡ ከዓለም ዓቀፉ የገንዘብ ድርጅት የተገኘው መረጃ ይህንን ስጋት የሚደግፍ ሲሆን፣ በቅርብ ጊዜ ውስጥ በቴክኖሎጂው ምክንያት ከዓለም ሕዝብ የሠራተኛ ኃይል ውስጥ ግማሽ ያህሉ ሥራቸውን ሊያጡ እንደሚችሉ ይተነብያል።

በሌላ በኩል፣ በሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚመነጩ ይዘቶች፣ በተለይም ድምፅን በመምሰል እና የቪዲዮ ምስሎችን በመፍጠር የሚሰሩ የተሳሳቱ መረጃዎች እንዲሰራጩ ያደርጋሉ። ይህም በእውነት እና በሐሰት መካከል ያለው ልዩነት እንዲደበዝዝ ያደርጋል። ጉዳዩን ከኢትዮጵያ አንጻር ስንመለከተው፣ አንዳንድ ባለሙያዎች ይህ በማኅበረሰቡ ውስጥ ከፍተኛ ችግሮችን ሊያስከትል እንደሚችል ያስረዳሉ። በተጨማሪም፣ ይህ ቴክኖሎጂ በዓለም ዓቀፍ ደረጃ ያለውን የእኩልነት መጓደል እና የአድሎአዊነት ችግሮችን ሊያባብስ ይችላል። የእኩልነት መጓደል እና አድሎአዊነት የሚመነጩት ከተዛቡ መረጃዎች  ወይም ከሥልተ-ቀመር  ንድፍ በመሆኑ፣ ፍትሓዊነትን ለማረጋገጥ ከአድሎ ነፃ የሆኑ ሥልተ-ቀመሮችን እና የተለያዩ መረጃዎችን ማዘጋጀት ወሳኝ መሆኑን ባለሙያዎች ይጠቅሳሉ።

ከአገራዊ ደኅንነት ረገድም፣ እነዚህ ቴክኖሎጂዎች ብዙውን ጊዜ የግል መረጃዎችን በመሰብሰብ እና በመተንተን ላይ ተመስርተው የሚሰሩ በመሆናቸው፣ ከመረጃ ግላዊነት እና ደኅንነት ጋር የተያያዙ ችግሮችም እንደሚነሱ ሪፖርቶች ያመለክታሉ። ይህንን ስጋት ለመቀነስ ባለሙያዎች ጥብቅ የመረጃ ጥበቃ ደንቦችን እና ደህንነቱ የተጠበቀ የመረጃ አያያዝ ልምዶችን ማዘጋጀትን ይመክራሉ። ይህም የሆነበት ምክንያት የሰውን ልጅ የሚተኩት እነዚህ ማሽኖች፣ ከተሰጣቸው መረጃ ባለፈ በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት ውስጥ የሰውን ልጅ ያክል ቁጥጥር፣ ጥንቃቄ እና ርህራሄ ስለማይኖራቸውም ነው። ከዚህም በላይ ባለሙያዎቹ በመረጃ አጠቃቀም ላይ ያለ የግልጽነት እጥረት፣ የሰው ልጅ የፈጠራ ችሎታ መዳከም፣ የተጠያቂነት ችግሮች እና የአዕምሯዊ ንብረት መብቶች መጣስ ያሉ ጉዳዮችን በተግዳሮትነት ያነሳሉ።

በአጠቃላይ፣ ከሚሰጣቸው በርካታ ጥቅሞች ባሻገር የሰው ሠራሽ አእምሮ  እድገት በሰው ልጅ ላይ የረጅም ጊዜ ስጋት ደቅኗል። ይህም ቴክኖሎጂው ከሰው ልጅ እሴቶች ወይም ቅድሚያ ከሚሰጣቸው ጉዳዮች ጋር የማይጣጣም ከሆነ፣ ለማይፈለጉ እና አስከፊ መዘዞች ሊዳርግ ይችላል። በመሆኑም ፖለቲከኞች እና አንዳንድ የቴክኖሎጂ ተቋማት መሪዎች ለሰው ሠራሽ አስተውሎት ቴክኖሎጂ የሕግ ማዕቀፍ እንዲወጣ ግፊት እያደረጉ ይገኛሉ። በቴክኖሎጂው ስጋት የገባቸው እንደ አሜሪካ፣ ብሪታንያ እና ቻይና ያሉ አገራት የሰው ሠራሽ አእምሮ  ዘርፉን ለመቆጣጠር የሚያስችሉ ሕግጋትን ለማውጣት እየተዘጋጁ ነው። በሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚመጡ አደጋዎችን ለመቀነስ፣ በዘርፉ ያሉ ተመራማሪዎች በደህንነት ምርምር ላይ በንቃት መሳተፍ፣ በሥነ-ምግባር መመሪያዎች ላይ መተባበር እና በቴክኖሎጂ እድገት ውስጥ ግልጽነትን ማሳደግ አለባቸው። ከሁሉም በላይ፣ ማሽኖች የሚሰለጥኑበትን መረጃ በጥብቅ በመፈተሽ፣ በመገምገም እና በመከታተል፣ እነዚህ ቴክኖሎጂዎች ለሰው ልጅ ጥቅም የሚቆሙ እና ለህልውና ስጋት የማይሆኑ መሆናቸውን ማረጋገጥ አስፈላጊ ነው።

መንግስታት እና ተቋማት የሰው ሠራሽ አእምሮ ቴክኖሎጂ አጠቃቀምን በተመለከተ አዳዲስ የሕግ ማዕቀፎችን፣ ደንቦችን እና ፖሊሲዎችን ማዘጋጀታቸው ወሳኝ ነው። አሊያ ግን፣ ባለሙያዎች እንደሚያስጠነቅቁት፣ ከጥቅሙ ይልቅ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ቴክኖሎጂ ያልተጠበቁ እና አስከፊ ውጤቶችን ሊያስከትል ይችላል። ይህ ቴክኖሎጂ እንደ ግብርና፣ ጤና፣ ትምህርት፣ ፋይናንስ እና ሰላምን ማስከበር ባሉ የአገሪቱ የልማት ምሰሶዎች ውስጥ እንደማይታይ የለውጥ ፍሰት እየተንቀሳቀሰ ይገኛል። በኢትዮጵያ ሁኔታም የሰው ሠራሽ አእምሮ ተፅዕኖ በእነዚህ ምሰሶዎች ዕይታ ሊመረመር ይገባል፦

ግብርና፦ ኢትዮጵያ ዘርፉን በቴክኖሎጂ፣ በፈጠራ እንዲሁም በምርምር እና ልማት ለማዘመን እና ለመለወጥ ብዙ ጥረቶችን እያደረገች ቢሆንም፣ የቆዩ ተግዳሮቶች አሁንም እንደቀጠሉ ናቸው። ዋንኞቹ የሆኑት የአየር ንብረት ለውጥ፣ የአፈር መሸርሸር እና የተባይ ወረርሽኝ ለዘርፉ ከፍተኛ ፈተና ሆነው ቀጥለዋል። ይህንን ከግምት ውስጥ በማስገባት፣ እነዚህን ተግዳሮቶች ለመወጣት እና ዘላቂ ምርታማነትን ለማረጋገጥ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ተነሳሽነቶች እና ምርምሮች መሰረታዊ ናቸው። በተጨማሪም፣ የሰው ሠራሽ አእምሮ  የግብርና መረጃዎችን በመተንተን፣ የሀብት እና የጊዜ ብክነትን በመቀነስ፣ እንዲሁም ምርት እና ምርታማነትን የሚጨምሩ ውሳኔዎችን በማመቻቸት ረገድ ወሳኝ ሚና ይጫወታል።

የሰው ሠራሽ አእምሮ  እና ቴክኖሎጂን መጠቀም የሰብል ምርትን በትክክል ለመተንበይ፣ የእንስሳትን ጤና እና የተፈጥሮ ሀብትን ለመጠበቅ እና ለመንከባከብ፣ እንዲሁም የአየር ንብረት ለውጥ መንስኤዎችን ለመቀነስ ይረዳል። እነዚህ ኢትዮጵያ አገራዊ የዲጂታል ኢትዮጵያ ንቅናቄን እውን ለማድረግ፣ ዲጂታል ግብርናን ለመተግበር፣ ፈጠራን ለማበረታታት እና የገበሬዎችን ኑሮ ለማሻሻል ያሏት ዋና ዋና ምክንያቶች ናቸው፤ የግብርና ሚኒስቴር የዲጂታል ግብርና ፍኖተ ካርታን ከኹለት ዓመታት በፊት ይፋ ያደረገ ቢሆንም፣ አተገባበሩ ግን ገና በጅምር ላይ ይገኛል።

ጤና ጥበቃ፦ ኢትዮጵያ በዓለም ላይ ዝቅተኛ ከሚባሉት የሐኪም እና የሕመምተኛ ጥምርታ አንዱ የሚታይባት አገር እንደመሆኗ መጠን፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት (AI) በገጠር ክሊኒኮች የባለሙያ ደረጃ ዕይታዎችን በመስጠት እና እጅግ ራቅ ባሉ የአገሪቱ አካባቢዎች ያለውን የኑሮ ጥራትና የጤና አጠባበቅ መረጃዎችን በመተንተን ወረርሽኞችን አስቀድሞ ለመተንበይ እንደ አዲስ የምርመራ መሣሪያ ያገለግላል። ከዚህም በተጨማሪ፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎትን በኢትዮጵያ የጤና ሥርዓት ውስጥ ማቀናጀቱ የቆዩ ተግዳሮቶችን ለመፍታት እና ልማዳዊ የእድገት እንቅፋቶችን ለመሻገር የሚያስችል የለውጥ ዕድል ይፈጥራል። የሰው ሠራሽ አስተውሎት ቴክኖሎጂዎችን በመጠቀም፣ ኢትዮጵያ የምርመራ አቅምን ማሳደግ፣ የሕክምና አገልግሎት ተደራሽነትን ማስፋፋት፣ የሕዝብ ጤና ክትትልን ማጠናከር እና የሥራ ክንውን ቅልጥፍናን ማሳደግ ትችላለች።

ትምህርት እና ፋይናንስ፦ በትምህርት ዘርፍ፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት የትምህርት ሥርዓተ-ትምህርትን ከእያንዳንዱ ተማሪ የመማር ፍጥነት እና አቅም ጋር በማስማማት ግለሰባዊ ትምህርትን የሚያቀላጥፍ ሲሆን፤ የአካል እና የመማር ችግር ላለባቸው ተማሪዎችም አካታችነትን ያረጋግጣል። በፋይናንስ ዘርፍ ደግሞ፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት የዲጂታል ባንኪንግ ሥርዓቶችን በማንቀሳቀስ ለዲጂታል ፋይናንስ እንደ ዋንኛ አንቀሳቃሽ ሆኖ እያገለገለ ይገኛል።

አዳጊ አገራቱ እና የሰው ሠራሽ አእምሮ  ተግዳሮቶቻቸው

ሰው ሠራሽ አስተውሎት በተለያዩ ዘርፎች ውስጥ ሲቀናጅ፣ የሚያመጣው እድገት ሁልጊዜም የሚጠቅስ ቢሆንም፣ ተግዳሮቶቹ ግን አንዳንዴ ሳይፈቱ ይቀራሉ። በማደግ ላይ ባሉ አገራት የኤሌክትሪክ ኃይልን በቋሚነት ማግኘት ብዙ አገራት ሊወጡት ያልቻሉት ትልቅ እንቅፋት ሲሆን፤ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ደግሞ ከፍተኛ መጠን ያለው ኃይል እና ፈጣን የኢንተርኔት አገልግሎትን ይፈልጋል። የኃይል መቆራረጥ እና ዝቅተኛ የኢንተርኔት ግንኙነት ትልቅ ችግር በሆነባት ኢትዮጵያ፣ ይህ በምላሹ የሰው ሠራሽ አእምሮ ን አቅም እና ውጤታማነት ያቀዘቅዘዋል። ሌላው ተግዳሮት አብዛኞቹ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ፕሮግራሞች በምዕራቡ ዓለም የሰለጠኑ በመሆናቸው፣ ይህም ማለት የሀገር በቀል መረጃዎችን እና ቋንቋን በሰው ሠራሽ አስተውሎት የማቀነባበሩ ሂደት ከበርካታ ስህተቶች እና ጉድለቶች ጋር ይመጣል።  

የሰው ሠራሽ አእምሮ  በቅጡ እንዲሰራ የአገር ውስጥ ተሰጥዖዎች መሰብሰብ አለባቸው። ነገር ግን ይኽም የራሱ አደጋዎች አሉት። የኢትዮጵያ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ዘርፍ በጅምር ላይ ያለ በመሆኑ፣ መንግስት የአገር ውስጥ ተሰጥዖዎች ከአገር ውጭ ባሉ ትላልቅ ኮርፖሬሽኖች እንዳይወሰዱ ማረጋገጥ ይኖርበታል። ብዙ ተሰጥዖ ያላቸው ግለሰቦች የተሻለ ዕድል ፍለጋ ሲወጡ፣ ይህ ደግሞ ኢትዮጵያን በጉዳዩ ላይ ባለሙያ አልባ ያደርጋታል። ስለዚህ መንግስት ተሰጥዖዎች ሊያድጉ የሚችሉባቸውን እና የሰው ሠራሽ አእምሮ  በአገር ውስጥ ሊበለጽግ የሚችልባቸውን ዕድሎች ማመቻቸት ይኖርበታል። ከሁሉ በላይ ወሳኙ ተግዳሮት ደግሞ አንዳንድ ጉዳዮች ከቁጥጥር ውጭ ሳይሆኑ መንግስት አዳዲስ ስታርትአፖችን እንዴት መደገፍ ይችላል የሚለው ነው። ወደፊት ከመራመድ እና ደኅንነትን እና ግላዊነትን በመጠበቅ መካከል ጥንቃቄ የተሞላበት ሚዛን መኖር ያለበት ሲሆን፤ በተለይም ለሰው ሠራሽ አስተውሎት መረጃ አጠቃቀም ላይ ያተኮሩ ደንቦች መበጀት አለባቸው።

በተባበሩት መንግሥታት የኢንዱስትሪ ልማት ድርጅት የቀረበው እና “ሰው ሠራሽ አእምሮ እና የኢንዱስትሪ የወደፊት ዕጣ ፈንታ፦ በማደግ ላይ ባሉ አገራት ያሉ ተግዳሮቶች እና ዕድሎች” በሚል ርዕስ የተዘጋጀው ሪፖርት፤ በማደግ ላይ ያሉ አገራት ከሰው ሠራሽ አስተውሎት ጋር በተያያዘ መዋቅራዊ ተጋላጭነቶች እንዳሉባቸው ያትታል። እነዚኽ ሀገራት ለሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚረዱ መሠረታዊ የመረጃ ጥበቃ ሕጎች የሏቸውም። በተጨማሪም፣ የሀብት ክፍተቱን ሊያባብሱ ለሚችሉ ቴክኖሎጂዎች የሕግ ረቂቅ ለማዘጋጀት እና የመሠረተ ልማት ድጋፍ ለማድረግ የሚያስችል ከፍተኛ የአቅም ማነስ እና የሀብት እጥረት ያለባቸው ሲሆን፣ ይህም መደበኛ ያልሆኑ ሠራተኞችን ለከፍተኛ አደጋ ያጋልጣል።

የሰው ሠራሽ አስተውሎት ትግበራዎችን ለማልማት የሚጠይቀው ከፍተኛ ወጪ ወደ ዘርፉ ለመግባት መዋቅራዊ እንቅፋት የሚፈጥር ሲሆን፣ ይህም ግዙፍ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎች የበላይነቱን እንዲይዙ እና ውሎ አድሮም ትናንሽ የቴክኖሎጂ ኩባንያዎችን ወደ ራሳቸው እንዲጠቅልሉ ዕድል ይሰጣቸዋል። ሌላው የፋይናንስ ችግር ደግሞ በምርምር እና ልማት ላይ የሚደረገው አነስተኛ የመዋዕለ-ንዋይ ፍሰት ሲሆን፣ አገራት እንደ አቅማቸው ሳይሆን እንደ ፍላጎታቸው የሰው ሠራሽ አስተውሎት ትግበራዎችን የመገንባት አቅማቸውን የሚገታ መሆኑ ይስተዋላል።

ተግዳሮቶቹን እና ተቃርኖዎቹን ለመወጣት ኢትዮጵያ ያላት ተቋማዊ አቅምስ?

ሲፔሳ የተባለው ድርጅት ባወጣው መረጃ መሠረት፣ በኢትዮጵያ የኢንተርኔት ተጠቃሚነት ከጠቅላላው ሕዝብ 35 በመቶ ላይ የተገደበ ነው። ይህ ደግሞ ኢትዮጵያን የሰው ሠራሽ አስተውሎት ማዕከል ለማድረግ የተቀመጠው ግብ ሊደረስበት የማይችል ህልም ይሆን? የሚል ጥያቄ ያስነሳል።

ኢትዮጵያ ከሰው ሠራሽ አስተውሎት ልማት ግቦቿ ጋር የሚጣጣሙ የዲጂታል ግቦችን እና ሽግግርን ለማሳካት ከፍተኛ ፍላጎት አላት። ነገር ግን እንደ የኢንተርኔት ተደራሽነት፣ አቅምን ያገናዘበ ዋጋ እና የቴክኖሎጂ አቅርቦት የመሳሰሉ ዘላቂ ክፍተቶች ጥያቄ ውስጥ ሲገቡ ተቃርኖው ይፈጠራል። አብዛኛው ሕዝብ የዲጂታሉ ዓለም ተጠቃሚ ባልሆነበት ሁኔታ፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ልማት ጥቂት የኅብረተሰብ ክፍሎችን ብቻ የሚያገለግል ዘርፍ የመሆን አደጋ ተደቅኖበታል። አብዛኛው ሕዝብ የኢንተርኔት ተጠቃሚ እንዲሆን መንግስት ጠንከር ያለ ጣልቃ ገብነት ካላደረገ፣ ስለ ሰው ሠራሽ አስተውሎት የወደፊት ዕጣ ፈንታ የተቀመጠው ርዕይ ምኞት እንዳይሆን ያሰጋል።

እንደ ዓለም ባንክ የ2025 (እ.ኤ.አ.) “የዲጂታል እድገት እና አዝማሚያዎች” ሪፖርት፣ ኢትዮጵያ በዓለም ዓቀፍ ደረጃ በዝቅተኛው እርከን ላይ ትገኛለች። ይህም በግንኙነት፣ በኮምፒውቲንግ አቅም፣ በመረጃ አቅርቦት እና በዲጂታል ክህሎት ረገድ ጥልቅ መዋቅራዊ ክፍተቶች መኖራቸውን የሚያሳይ ሲሆን፤ ይህም በምጣኔ ሀብት እና ማኅበራዊ እኩልነት ላይ ያለውን ልዩነት ይበልጥ ያሰፋዋል የሚል ስጋት ደቅኗል።ሪፖርቱ ኢትዮጵያን በኹለቱም የሰው ሠራሽ አስተውሎት ዝግጁነት መመዘኛዎች ዝቅተኛ አፈጻጸም ያላት ዝቅተኛ ገቢ ያላት አገር አድርጎ ፈርጇታል። ይህም ማለት አገሪቱ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ቴክኖሎጂዎችን ለማልማት የሚያስችል የገበያ ስፋት እና መሠረተ ልማት የሌላት ከመሆኑም በላይ፣ በሕዝብ አገልግሎት፣ በንግድ ሥራዎች እና በዕለት ተዕለት ሕይወት ውስጥ ቴክኖሎጂውን ለመተግበር እና ለመጠቀም የሚያስፈልገው የነፍስ ወከፍ አቅምም ይጎድላታል። እንደ ሪፖርቱ ገለጻ፣ በቂ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ጥንካሬ የሌላቸው አገራት የቴክኖሎጂው ተጠቃሚነት በጥቂት የልሂቃን ተቋማት ወይም በጥቂት የከተማ ማዕከላት ብቻ ተወስኖ ይታያል፤ ይህም አብዛኛው የኢኮኖሚ ዘርፍ ከቴክኖሎጂው ከሚገኘው የምርታማነት እድገት ተጠቃሚ ሳይሆን እንዲቀር ያደርጋል። ለኢትዮጵያም የሰው ሠራሽ አስተውሎት ትግበራ በከተማ እና በገጠር፣ እንዲሁም በገቢ ደረጃ መካከል ያለውን ልዩነት ከማጥበብ ይልቅ ይበልጥ የማስፋት አደጋ እንዳይኖረው ያሰጋል።

በመጨረሻም ኢትዮጵያ ያላትን በጎ ምኞት ከተጨባጭ ሁኔታው ጋር ለማስማማት፣ መንግስት የኢንተርኔት ተደራሽነትን እንደ መሰረታዊ የሕዝብ ፍላጎት ሊመለከተው እና ኹሉም ክልሎች በአነስተኛ ዋጋ ማግኘት የሚችሉበትን ሁኔታ ማረጋገጥ ይኖርበታል። ለመሰረተ ልማት ግንባታ ከፍተኛ ግፊት ካልተደረገ፣ በከተማ እና በገጠር አካባቢዎች መካከል ያለው ልዩነት እየሰፋ ይሄዳል፤ ይህም አገር አቀፍ የዲጂታል ንቅናቄን ከመፍጠር ይልቅ የከተማ ዲጂታል ደሴቶችን ብቻ ወደ መፍጠር ያመራል።

ሌላው ተግዳሮት የሀብት እጥረት ሲሆን፤ ኢትዮጵያ በከፍተኛ ሁኔታ በባሕር ማዶ ቴክኖሎጂ ላይ ጥገኛ መሆኑዋ በምርምር ሥራዎቿ ላይ ጫና ይፈጥራል። ከዚኽ ባለፈም፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የመረጃ ስብስቦች በጣም ውስን ናቸው፤ አብዛኛውን ጊዜ አብዛኞቹ መረጃዎች የሚቀመጡት ከአገር ውጭ ሲሆን፤ በሰው ሠራሽ አስተውሎት ትምህርት እና ለዘርፉ ባለው ፍላጎት መካከል አለመመጣጠን ይታያል። ምንም እንኳን የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት እነዚህን ችግሮች ለመፍታት ጥረት ቢጀምርም፣ በትምህርት ቤቶች እና በዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ ግን ከሰው ሠራሽ አስተውሎት ጋር የተያያዘ የተቀረጸ ሥርዓተ-ትምህርት እጥረት ይስተዋላል።

የኢትዮጵያ ዲጂታል አብዮት በአሁኑ ወቅት መስቀለኛ መንገድ ላይ ይገኛል። በአንድ በኩል፣ የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት መመሥረት እና የ ‘ዲጂታል ኢትዮጵያ 2030’ ስትራቴጂ ተግባራዊ መደረግ ለስኬት የሚያበቃ ጎዳና መኖሩን የሚያመላክቱ አዎንታዊ ምልክቶች ናቸው። በሌላ በኩል ደግሞ፣ ኢትዮጵያ እንደ የተሳሳቱ መረጃዎች ስርጭት እና የሥልተ-ቀመር አድሎአዊነት ያሉ በሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚመሩ አሉታዊ ተግዳሮቶችን እያስተናገደች ትገኛለች። ወደ ቀጣዩ ዐሥርት ዓመታት ስንጓዝ፣ ኢትዮጵያ ዜጎቿን ከምትፈልጋቸው ከእነዚሁ መሣሪያዎች ሰለባነት ለመጠበቅ እና የሰው ሠራሽ አስተውሎትን ተግዳሮቶች ለመቀነስ ትችል ይሆን? የሚለው ጉዳይ ወሳኝ ጥያቄ ሆኖ ይነሳል።

የመጀመሪያው የሰው ሠራሽ አእምሮ  ተግዳሮት የተሳሳቱ መረጃዎች መኖር እና እነርሱን የሚገታ የሕግ ማዕቀፍ አለመኖር ሲሆን፤ ይህም በዋናነት በዓለም ዓቀፍ የቴክኖሎጂ ሽግግር ውስጥ አነስተኛ ትኩረት ካገኙ የሀገር በቀል ቋንቋዎች ጋር የተያያዘም ነው። ሰው ሠራሽ አስተውሎት በስፋት ጥቅም ላይ ከመዋሉ በፊትም ቢሆን፣ በማኅበራዊ ሚዲያ የሚሰራጩ የተሳሳቱ መረጃዎች ለብዙ ግጭቶች እና ብጥብጦች መነሻ ሲሆኑ ቆይተዋል፤ እስከ ዛሬም በኢትዮጵያ ውስጥ የተሳሳቱ መረጃዎች ስርጭት በስፋት ይታያል። አሁን ደግሞ በሰው ሠራሽ አስተውሎት እገዛ ተጽዕኖ ፈጣሪ ግለሰቦችን የሚመስሉ በርካታ ሀሰተኛ ቪዲዮዎችን እያየን ሲሆን፣ እነዚህ ይዘቶች በአስደንጋጭ ፍጥነት እየተሰራጩ እና እየተዘዋወሩ ይገኛሉ። እነዚህ ነገሮች እንደ ተራ መበላለሸቶች ሊታዩ ቢችሉም፣ የፖለቲካ ውጥረት ባለበት አካባቢ ግን ዲጂታል መር የተሳሳቱ መረጃዎች ለሀገር በቀል ግጭቶች እና ለሰፊ አለመረጋጋት መነሻ ይሆናሉ።

ከተሳሳቱ መረጃዎች በተጨማሪ፣ የስልተ-ቀመር አድሎአዊነት ብዙዎች የማያስተውሉት ስውር ተግዳሮት ነው። አብዛኞቹ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ትግበራዎች የሚበለጽጉትም ሆነ የሚሰለጥኑት ባሕር ማዶ እንደመሆኑ፤ እነዚህ የመረጃ ስብስቦች ደግሞ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን የተለያዩ ቋንቋዎች እና ቀበሌኛዎችን ከግምት ውስጥ አያስገቡም። በዚህም ምክንያት ሰው ሠራሽ አስተውሎት በአገር በቀል ቋንቋዎች የሚሰነዘሩ የጥላቻ ንግግሮችን መለየት ስለሚሳነው፣ ይህ የዜጎችን መብት እና ማኅበራዊ እምነትን ይሸረሽራል። የሰው ሠራሽ አእምሮ  በሀገር በቀል መረጃዎች አለመሠልጠኑም፣ ይዘቶችን በራስ-ስር የመቆጣጠር እና የማይፈለጉ ይዘቶችን የማሰራጨት ችግርን ያስከትላል።

ምንም እንኳን የኢትዮጵያ አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ ኢንስቲትዩት የአገሪቱ የቴክኖሎጂ አንቀሳቃሽ ሆኖ እያገለገለ ቢሆንም፣ ጠንካራ የሕግ ማዕቀፎች ግን ይጎድሉታል። ምንም እንኳን ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ ትልቅ እርምጃ ቢሆንም፣ አስገዳጅ የአፈጻጸም ስልቶች ስለሌሉት በአብዛኛው ዐዋጅ ሆኖ ቀርቷል የሚል ሂስ ይሰማበታል። በተጨማሪም፣ የግል መረጃ ጥበቃ ዐዋጅ እንደ መረጃ ግላዊነት፣ ስምምነት እና ግልጽነት ባሉ ጉዳዮች ላይ በተዘዋዋሪ መንገድ ጥቅም ላይ ሊውል ቢችልም፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት አላግባብ መጠቀምን በተመለከተ ግን ልዩ ድንጋጌዎች የሉትም።

ሌላው በኢትዮጵያ ውስጥ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ትልቅ ተግዳሮት የልዩ ተሰጥኦ እጥረት እና በሥርዓቱ ውስጥ ያሉ ስህተቶችን ወይም አድሎአዊነቶችን ለይተው ማውጣት የሚችሉ ባለሙያዎች እጥረት ነው። በዚህም ምክንያት ኢትዮጵያ በከፍተኛ ሁኔታ በውጭ አገር ባለሙያዎች ላይ ጥገኛ እንድትሆን ያደርጋታል፤ ይህም የአገሪቱን የዲጂታል ሉዓላዊነት አደጋ ላይ የሚጥል ጉዳይ እንዳይሆን ያሰጋል።

ኢትዮጵያ በራሷ ተጨባጭ ኹኔታዎች ላይ ተመስርታ ልትቀስማቸው የምትችላቸው ትምህርቶች ምንድን ናቸው?

እንደ ሕንድ፣ ቪየትናም እና ፊሊፒንስ ያሉ አንዳንድ የእስያ አገራትን ስንመለከት፣ የተሰጥዖ አቅምን ከማሳደግ እና የሰው ሠራሽ አእምሮ ን በመጠቀም ከሚመጣው ፈጣን እድገት ጋር የተመጣጠነ ሚዛን ለመጠበቅ ይታገላሉ፤ ይህም ከፈጣሪነት ይልቅ የቴክኖሎጂ ተጠቃሚ ብቻ ወደመሆን እንዲያዘነብሉ አድርጓቸዋል። ኢትዮጵያም ዝቅተኛ የኢንተርኔት ስርጭት እና በገጠር አካባቢዎች ካለው የግንኙነት ክፍተት አንጻር ተመሳሳይ ሁኔታ እንዳይገጥማት ያሰጋል። ኢትዮጵያ የዲጂታል ማንበብ እና መጻፍ ክሂልን አስመልክቶ፣ ሀገር በቀል ለሆኑ እውቀቶች እና ተለዋዋጭ አሰራሮች ቅድሚያ ከሰጡት እንደ ሩዋንዳ እና ቪየትናም ካሉ በማደግ ላይ ያሉ አገራት ጥቂት ነገሮችን መማር ትችላለች። ለግል ተጠቃሚዎች እጅግ ዘመናዊ የሆኑ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ቴክኖሎጂዎችን ከማስመጣት ይልቅ፣ በመረጃ መሠረተ ልማት ላይ መዋዕለ-ንዋይ በማፍሰስ፣ ቴክኖሎጂውን በግብርና እና በጤና ጥበቃ ዘርፎች ያሉትን ክፍተቶች ለመድፈን እንደ መሣሪያ መጠቀም ይኖርባታል።

ሕንድም ሌላይኛዋ ትልቅ ምሳሌ የምትሆን አገር ናት፤ በእንግሊዝኛ ቋንቋ የማይጠቀሙ ዜጎቿ ዲጂታል አገልግሎቶችን ማግኘት እንዲችሉ የሀገራዊ ቋንቋ ትርጉም ተልዕኮን በማቋቋም ከንግግር ወደ ጽሑፍ እና ከዚያ በተቃራኒው የሚተረጉሙ አገልግሎቶችን አቅርባለች። ኢትዮጵያ ቀደም ሲል የሀገር በቀል ቋንቋዎች ማቀነባበሪያ ስራዎችን የጀመረች በመሆኗ፣ የሕንድ ተሞክሮ እና ይህንን ስኬት እንዴት ማምጣት እንደቻለች መመልከቱ ጠቃሚ ነው። ሌላው ምሳሌ የብራዚል የሰው ሠራሽ አእምሮ  እቅድ ሲሆን፣ ይህም ትኩረት የሚያደርገው አገሪቱ በጤና እና በሕዝብ አሥተዳደር ዘርፎች የሚገጥሟትን ስር የሰደዱ ችግሮች ለመፍታት ቴክኖሎጂውን መጠቀም ላይ ነው። በተጨማሪም ብራዚል በዜጎች መብት ላይ ተጽዕኖ በሚያሳድሩ የራስ-ስር ውሳኔዎች ላይ የሰው ልጅ ክትትል እና ግምገማ እንዲኖር የሚያስገድዱ የሕግ ማዕቀፎችን በማመንጨት ፈር ቀዳጅ ናት። ኢትዮጵያም በተሳሳቱ መረጃዎች ምክንያት የሚመጡ የመብት ጥሰቶችን እና የተሳሳቱ መረጃዎችን ለመከላከል ከብራዚል በመማር ተመሳሳይ ሕግጋትን መደንገግ ይኖርባታል።

የሰው ሠራሽ አስተውሎት የሕግ ማዕቀፎች በኢትዮጵያ

በኢትዮጵያ የሰው ሠራሽ አስተውሎት በተለያዩ ዘርፎች ውስጥ ያለው መሰባጠር ገና በጅምር ላይ ቢሆንም፣ የሚያስከትለው ተፅዕኖ ግን ሰፊ ነው። ከመዝናኛ እና ከግብርና ጀምሮ እስከ ትምህርት እና ወሳኝ አገራዊ የደኅንነት ስራዎች ድረስ ያለው የሰው ሠራሽ አስተውሎት ኃይል ቁጥጥር ያስፈልገዋል። በኢትዮጵያ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ደንቦችን የሚመለከቱ የሕግ ማዕቀፎች አሁንም በዝግጅት ላይ ናቸው። ለሰው ሠራሽ አስተውሎት ሕግ ተብለው የተደነገጉ ልዩ ሕጎች ባይኖሩም፣ እንደ አእምሯዊ ንብረት መብት መጣስ፣ የመረጃ አያያዝ እና ግላዊነት ባሉ ጉዳዮች ላይ በተዘዋዋሪ መንገድ በሰው ሠራሽ አስተውሎት ላይ ተፈጻሚ ሊሆኑ የሚችሉ ሌሎች ሕጎች አሉ። ኢትዮጵያ የዲጂታል ስትራቴጂዋን እንድታሳካ ለማስቻል እንደ መመሪያ ሆኖ የሚያገለግል ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ መኖሩ ሊጠቀስ የሚገባው ጉዳይ ነው።

የብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲው፣ ስለ ወደፊቱ የቴክኖሎጂ ዕድገት ብሩህ ተስፋ ያለው ቢሆንም፣ ሊከተሉ የሚችሉ አሉታዊ መዘዞችንም በጥልቀት ይተነትናል። ፖሊሲው ሊከሰቱ የሚችሉ አደጋዎችን እና መፍትሔዎቻቸውን ቢተነብይም፣ እነዚህ መፍትሔዎች ግን በሕጋዊ አስገዳጅነት የተደገፉ አይደሉም። የሕግ ማዕቀፎች አለመኖራቸውን ለማሳየት የመረጃ እና የግላዊነት ጥሰት ስጋትን እንደ ጥሩ ምሳሌ መውሰድ ይቻላል፤ ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ ለዚኽ ችግር እንደ መፍትሔ ካስቀመጣቸው ነጥቦች አንዱ አጠቃላይ የመረጃ ጥበቃ ሕጎችን መተግበር ነው። በአሁኑ ወቅት ከብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ በተጨማሪ፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ጉዳዮች በግል መረጃ ጥበቃ ዐዋጅ ቁጥር 1321/2016 አማካኝነት ቁጥጥር ይደረግባቸዋል።

ምንም እንኳን የተሟላ የመረጃ ጥበቃ ሕግ ባይኖርም፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎትን አላግባብ መጠቀምን ለመቆጣጠር ሌሎች ድንጋጌዎች በተዘዋዋሪ መንገድ ጥቅም ላይ ሊውሉ ይችላሉ። ሆኖም ግን፣ የችግሩ ስፋት እያደገ ሲመጣ እነዚህ ድንጋጌዎች በቂ አይሆኑም። ፖሊሲው እንደ ማኅበራዊ፣ ባህላዊ እና ኢኮኖሚያዊ ስጋቶች፣ እንዲሁም ከሥነ-ምግባር እና ከአድሎአዊነት ጋር የተያያዙ ጉዳዮችን እውቅና ይሰጣል፤ ነገር ግን በእነዚህ ሁሉ ጉዳዮች ላይ ጎልቶ የሚታየው ክፍተት ጠንካራ የቁጥጥር ማዕቀፍ አለመኖሩ ስለመሆኑ ተቺዎች ያነሳሉ።

ከፍ ብለን የጠቅስነው የሲፔሳ ሪፖርት እንደሚያስጠነቅቀው፣ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ሥልተ-ቀመሮች ተጠያቂነትን የሚደነግግ ሕግ አለመኖር የግል ሚስጥርን ከመጣሱም በላይ፣ ግልጽነት የጎደለው ዲጂታል አሥተዳደር እንዲሰፍን በር ይከፍታል። በመሆኑም ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ የሕግ ክፍተት እንዳይፈጠር ለመከላከል የበጀት ዕቅድ እና አስገዳጅ የአፈጻጸም ስልቶችን ሊያካትት ይገባል።

ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አስተውሎት ፖሊሲ ለሥነ-ምግባር እና ለሉዓላዊነት ቅድሚያ በመስጠት እንደ ፍኖተ-ካርታ የሚያገለግል ቢሆንም፣ በመሠረቱ ግን አስገዳጅነት የሌለው ሰነድ ነው። ልዩ የሆነ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ዐዋጅ በሌለበት ሁኔታ፣ ኢትዮጵያ ዲጂታሉን ዓለም ለመቆጣጠር በጣት በሚቆጠሩ ሕጋዊ ምሰሶዎች ላይ ትመሰረታለች፤ ከእነዚህም መካከል ዋነኛው የግል መረጃ ጥበቃ ዐዋጅ ቁጥር 1321/2016 ነው። ይኽ ዐዋጅ ለሰው ሠራሽ አስተውሎት ቀጥተኛ ያልሆነ ቁጥጥር መሠረታዊ ደንቦችን ያስቀምጣል።  በዚኹ ዐዋጅ ውስጥ ከአንቀጽ 20 እስከ 22 ያሉት ድንጋጌዎች የመረጃ ሉዓላዊነትን፣ ቁጥጥር የሚደረግበትን የድንበር ተሻጋሪ መረጃ ልውውጥን እና የመረጃ ሀገር በቀልነትን የሚመለከቱ ሲሆን፣ ዓላማቸውም የኢትዮጵያ መረጃዎች በአገሪቱ የሕግ ሥልጣን ሥር እንዲቆዩ ለማድረግ ነው። ይህ ደግሞ በሰው ሠራሽ አስተውሎት ዘርፍ ሉዓላዊነትን ለማረጋገጥ እንደ ወሳኝ አካል ሊታይ ይችላል። በራስ-ስር የሚሰጡ ውሳኔዎችን የሚመለከተው አንቀጽ 31 ደግሞ፣ በራስ-ስር የመረጃ ማቀነባበሪያ አማካኝነት የሚሰጥ ውሳኔ በአንድ ግለሰብ ላይ ጉልህ ተፅዕኖ በሚያሳድርበት ወቅት ግለሰቡ ጣልቃ የመግባት መብት እንዲኖረው በመፍቀድ ለሰው ሠራሽ አስተውሎት አሥተዳደር እንደ የማዕዘን ድንጋይ ያገለግላል። በተጨማሪም፣ የተፅዕኖ ግምገማን የሚመለከተው አንቀጽ 47፣ የመረጃ ተቆጣጣሪዎች ከፍተኛ ስጋት ያለባቸውን የመረጃ ማቀነባበሪያ ሥራዎች ሲያከናውኑ የተፅዕኖ ግምገማ እንዲያደርጉ ያስገድዳል፤ ይህም በተዘዋዋሪ በሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚመሩ ትንታኔዎችንም ያካትታል።

ከቅርብ የጊዜ ምጣኔ አኳያ ሲታይ፣ ግልጽ የሆነ ፍላጎትና ምኞት ቢኖርም፣ የደኅንነት መጠበቂያ መረቦቹ ግን ሙሉ በሙሉ አልተዘረጉም። በኹለቱም ብሔራዊ ፖሊሲው እና በግል መረጃ ጥበቃ ዐዋጆቹ ውስጥ የሚታዩት እጅግ ወሳኝ የሆኑ ክፍተቶች የክትትል እና የወታደራዊ ጉዳዮችን፣ የአእምሯዊ ንብረት መብቶችን እና የሉዓላዊ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ተቃርኖን የተመለከቱ ናቸው። ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ፖሊሲው ብሔራዊ ደኅንነትን ለቴክኖሎጂው ቀዳሚ ትኩረት እንደሆነ በይፋ ቢገልጽም፣ እንደ ሰው አልባ አውሮፕላኖች እና የፊት መለየት ያሉ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ውጤቶች ላይ ቁጥጥር የሚያደርጉ ገለልተኛ ተቆጣጣሪ ተቋማት ባለመኖራቸው ቃላቱ በተግባር ሲመዘኑ ክፍተት ይታይባቸዋል። የወቅቱ የግል መረጃ ጥበቃ ዐዋጅ ለወታደራዊ እና ለብሔራዊ ደኅንነት ተቋማት ምንም ዓይነት ገደብ አላስቀመጠም፤ ይህም ግዙፍ ቴክኖሎጂዎች ከአገር መከላከያነት አልፈው ዜጎችን ወደ መቆጣጠር እንዲሸጋገሩ የሚያስችል ምንም ዓይነት የሕግ መገደቢያ የሌለበት አደገኛ ክፍተት ይፈጥራል።

ከአእምሯዊ ንብረት መብት ጋር በተያያዘ፣ የኢትዮጵያ የአእምሯዊ ንብረት ሕግጋት የተረቀቁት እና የተደነገጉት የሰውን ልጅ ፈጠራዎች እና ግኝቶች ታሳቢ በማድረግ ነው፤ በመሆኑም የሰው ሠራሽ አእምሮ  ፈጠራዎችን እና ሥራዎችን ግምት ውስጥ አላስገቡም። በአሁኑ ወቅት እንደ ሙዚቃ፣ ግጥም ወይም ማንኛውም በሰው ሠራሽ አስተውሎት አማካኝነት ለተፈጠሩ የፈጠራ ሥራዎች ባለቤትነቱ የማን ነው ለሚለው ጥያቄ ሕጋዊ ምላሽ የለም። የባለቤትነት እና የቅጂ መብት ጥበቃ አለመኖር ደግሞ የሥራዎቻቸውን ደኅንነት እርግጠኛ ያልሆኑ የአገር ውስጥ የፈጠራ ሰዎችን ያሰጋል።

በመጨረሻም፣ ኢትዮጵያ በዲጂታል ሉዓላዊነቷ ላይ ሙሉ ቁጥጥር እንዲኖራት ከምትፈልገው ግብ ጋር በተያያዘ የተወሰነ ተቃርኖ ይታያል። እንደ ቴሌኮም ምሶሶ እና ሰርቨሮች ያሉ የሀብት እጥረቶች ሂደቱን ያቀዘቅዙታል። እነዚህ ሰርቨሮች ደግሞ ሙሉ በሙሉ በሚባል ደረጃ እንደ ሁዋዌ እና ዜድ.ቲ.ኢ. ባሉ የውጭ ኩባንያዎች የተገነቡ ናቸው። ይህ ክፍተት መረጃው የ‘ኛው ቢሆንም፣ በውጭ ቴክኖሎጂ ላይ በከፍተኛ ሁኔታ በመመካታችን ግን ‘አንጎልን እንደመከራየት’ ያለ ሁኔታ ይፈጥራል፤ ይህም የእነርሱን የመረጃ አድሎአዊነት የመውረስ እና በእውነተኛው ቴክኖሎጂ ላይ ያለን ቁጥጥር እንዲቀንስ የማድረግ ስጋት ይጋርጣል።

የብሪጅ ጥቂት ምክረ-ሐሳባዊ ነጥቦች

ኢትዮጵያ የዲጂታል ስትራቴጂዋን እንድታሳካ እና የሰው ሠራሽ አእምሮ  የወደፊት ዕጣ ፈንታ ተስፋ ሰጪ እና ተግባራዊ እንዲሆን፣ ተቋማችን ብሪጅ የሚከተሉትን አጠር ያሉ ምክረ-ሐሳባዊ ነጥቦችን ታቀርባለች፤

ሀ፦ ምንም እንኳን ኢትዮጵያ የዲጂታል ዕድሎችን ለመጠቀም እና ወደ እውቀት መር አብይ ኢኮኖሚ ለመሸጋገር የዲጂታል ኢትዮጵያ ስትራቴጂን በሰኔ ወር 2012 ዓ.ም. ብትጀምርም፣ እንደ መረጃ ተደራሽነት፣ የመሠረተ ልማት ክፍተቶች፣ ዲጂታል አካታችነት እና የፋይናንስ እጥረት ያሉ መሰናክሎችን መወጣት የሰው ሠራሽ አእምሮ  ትግበራን ለማስፋፋት እና አዳዲስ የቴክኖሎጂ አጠቃቀሞችን ለመደገፍ ወሳኝ መሆኑን የተወሰኑ ሪፖርቶች ያመለክታሉ። እነዚህን ነጥቦች ከግምት ውስጥ በማስገባት፣ ብሪጅ የሚመለከታቸው ተቋማት የሚከተሉትን እንዲያደርጉ መምከርን ትሻለች፤

• የኢንተርኔት አገልግሎትን እንደ መሠረታዊ የሕዝብ አገልግሎት በሕግ እውቅና መስጠት እና ከአገሪቱ የልማት ግቦች ጋር ማቀናጀት፤
• በገጠር አካባቢዎች ያለውን የብሮድባንድ ኔትወርክ ተደራሽነት ለማስፋፋት ልዩ በጀት መድቦ መሥራት፤ እና፣
• ተገቢውን የመሠረተ ልማት ግንባታ ለማፋጠን በመንግስት እና በግል የቴሌኮም ተቋማት እንዲኹም በሌሎች የግል ኩባንያዎች መካከል ያለውን ትብብር ማበረታታት አስፈላጊ መሆናቸውን ማስታወስ እንሻለን።

ለ፦ አዲሱ የሰው ልጅ የቴክኖሎጂ ጉዞ በፈጠረው ዕድል፣ በመላ አገሪቱ የሰው ሠራሽ አእምሮ  የልህቀት ማዕከላትን መመሥረት ዋንኛው አገራዊ ቅድሚያ የሚሰጠው ጉዳይ ስለመሆኑ ምንም ጥርጥር የለውም። የሰው ሠራሽ አእምሮ  ትግበራን ለማፋጠን እና በምርምር እና በተግባራዊ አጠቃቀም መካከል ያለውን ክፍተት ለማጥበብ፣ ኢትዮጵያ የመንግስት፣ የግል እና የአካዳሚ ባለድርሻ አካላትን የሚያገናኙ የሰው ሠራሽ አእምሮ  የፈጠራ ማዕከላትን መመሥረት ትችላለች። እነዚህ ማዕከላት እንደ ግብርና፣ ጤና ጥበቃ እና ፋይናንስ አካታችነት ባሉ ቅድሚያ በሚሰጣቸው ዘርፎች ውስጥ በሰው ሠራሽ አስተውሎት የሚመሩ መፍትሔዎችን መሞከሪያ በመሆን ያገለግላሉ፤ ይኽም የፈጠራ ሥራዎች የአገር ውስጥ ችግሮችን መሠረት አድርገው እንዲበለጽጉ ያስችላል።

ሐ፦ አንዳንድ የሕግ ክፍተቶችን በተመለከተ፦ የሕግ ማዕቀፎችን ማጠናከርም እንደ አንድ ወሳኝ ነጥብ ሊታይ ይገባል እንላለን፤ ይኽም የሚከተሉትን ነጥቦች ማካተት ይኖርበታል፦

• ብሔራዊ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ዐዋጅን ማርቀቅ እና የሰው ሠራሽ አእምሮ  አጠቃቀምን በተመለከተ ኹሉንም ጉዳዮች ለይተው የሚዳስሱ ሌሎች ደንቦችን ማውጣት፤
• ተጠያቂነትን ለማረጋገጥ በመንግስት ተቋማት ውስጥ የሰው ሠራሽ አእምሮ  አጠቃቀምን የሚቆጣጠሩ እና የሚገመግሙ የክለሳ ቦርዶችን ማቋቋም፤ እና፣
• የአገር ውስጥ የፈጠራ ባለሙያዎች በዲጂታል ግኝቶቻቸው ላይ ሕጋዊ መብት እንዲኖራቸው ለማድረግ፣ በሰው ሠራሽ አስተውሎት አማካኝነት የሚፈጠሩ ሥራዎችን እውቅና በሚሰጥ መልኩ የአእምሯዊ ንብረት መብት ሕግን ማሻሻልን የመሳሰሉት ጉዳዮች በቅጡ ሊታሰብባቸው ይገባል እንላለን።

መ፦ ወቅታዊ ምልከታዎች እንደሚያሳዩት፣ የኢትዮጵያ መንግሥት የሰው ሠራሽ አእምሮ  የልማት ጉዞን በመምራት ረገድ የሚመሰገን እና ወሳኝ ሚና እየተጫወተ ቢሆንም፣ የግል ዘርፉ ተሳትፎ ግን አሁንም በከፍተኛ ሁኔታ የተገደበ ነው። ይኽ አለመመጣጠን አገሪቱ ትርጉም ያለው መዋዕለ-ንዋይ የመሳብ አቅሟን ሊገታው ይችላል። የግል ዘርፍ የሚመራው የፈጠራ ሥራ ዋነኛ የኢኮኖሚ አንቀሳቃሽ ከሆኑት እንደ ኬንያ እና ናይጄሪያ ካሉ ቀጠናዊ የቴክኖሎጂ ማዕከላት በተቃራኒ፣ የኢትዮጵያ የሰው ሠራሽ አእምሮ  ሥነ-ምኅዳር በአብዛኛው በመንግስት የሚመራ በመሆኑ፣ የጀማሪ እና የምርምር መስኩ በሚፈለገው ደረጃ እንዳያድግ አድርጎታል። እነዚህን ክፍተቶች ለመሙላት፣ ብሪጅ የሚመለከታቸው አካላት የግል ዘርፉን የሚያበረታታ ሥነ-ምኅዳር እንዲፈጥሩ አጥብቃ ታሳስባለች፤ ይኽም የሚከተሉትን ተግባራት ቢያካትት ፋይዳው ብዙ ነው እንላለን፤

• የፈጠራ ሥራዎችን ሊያደናቅፉ የሚችሉ ቢሮክራሲያዊ እንቅፋቶችን ማስወገድ፤
• የአገር ውስጥ እና የዓለም ዓቀፍ የግል ወረትን ሊስቡ የሚችሉ የሕግ ማዕቀፎችን ማበጀት፤ እና፣
• የሰው ሠራሽ አእምሮ  ዘርፉን የመንግሥት ተነሳሽነት ብቻ ከመሆን ወጥቶ፣ የግል ዘርፉ ሰፊ ማኅበራዊ ጥቅሞችን እንዲያበረክት በሚያስችል የትብብር ተቋማዊ ቅርጽ መተካት የሚሉትን ልብ ማለት ያሻል።

ሠ፦ በመጨረሻም፣ ብሪጅ አቅምን ያገናዘበ የሞባይል ቴክኖሎጂ እና የዲጂታል እውቀት ተደራሽነትን በተመለከተ ምክረ-ሐሳቡን ያቀርባል። በሞባይል ስልኮች አማካኝነት የሚሰሩ የሰው ሠራሽ አእምሮ  መተግበሪያዎችን አቅም በከፍተኛ ሁኔታ ለመጠቀም፣ ትኩረት መደረግ ያለበት በቂ አገልግሎት ያላገኙ የኅብረተሰብ ክፍሎችን፣ በተለይም ሴቶችን እና የገጠር ነዋሪዎችን የሞባይል ተጠቃሚነት ማሳደግ ላይ መሆን አለበት። ብሪጅ የሞባይል መሣሪያዎችን ዋጋ ለመቀነስ፣ የኔትወርክ ግንኙነትን ለማሻሻል እና የሞባይል ኢንተርኔት ተደራሽነትን ለመጨመር የታለሙ ፖሊሲዎች ወሳኝ መሆናቸውን ታምናለች። ከዚኽ ጎን ለጎን፣ የተገለሉ የኅብረተሰብ ክፍሎች እነዚኽን ቴክኖሎጂዎች በተለይም እንደ ጤና ጥበቃ እና የፋይናንስ አገልግሎቶች ያሉ መሰረታዊ ፍላጎቶችን ለማግኘት ውጤታማ በሆነ መንገድ እንዲጠቀሙ የሚያስችላቸው የዲጂታል እውቀት ግንባታ ፕሮግራሞች በስፋት ሊተገበሩ ይገባል ማለትን ትሻለች።