የብሪጅ ዳሰሳዊ ምልከታ፣ በሽግግር ፍትሕ፣ በእንደራሴዎቹ ሚና እና ተያያዥ ርዕሰ-ጉዳዮች ዙሪያ

ይኽን የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ ሰነድ እና ይተገበራል የተባለውን ፎኖተ-ካርታ አስመልክቶ፣ አንድ ዋንኛ ርዕሰ-ጉዳይን ሳናነሳ ማለፍ አያሻንም፤ ይኸውም፣ ፖሊስውንም ሆነ የትግበራ ሰነዱን ከሥርዓተ-ጾታ አኳያ በጥቂት ነጥቦች ለማንጸር መጣር ነው።

      በኢትዮጵያ ውስጥ በሴቶች ላይ የሚሰነዘሩ አድሎአዊ ድርጊቶች እና አመለካከቶች ለሴቶች ሕዝባዊ ተሳትፎ ዋና እንቅፋት ከመሆናቸው ባለፈ፣ በዚያም የተነሳ መብቶቻቸው እንደሚጣሱ የበዙ ጥናቶች ያመለክታሉ። እኒኽ ጥናቶች እንደሚጠቅሱት፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ ወንድ የፖለቲካ መሪዎች የሴቶችን የፖለቲካ አመራር በተመለከተ የሴቶች ተሳትፎ እና ውጤታማነት ላይ አሉታዊ አመለካከቶች ሲኖራቸው፤ በሕግ አውጪ እና በአሥፈጻሚነት ቦታ ላይ ያሉ ሴት የፖለቲካ መሪዎች ደግሞ ሴቶች በመንግስት እና በፖለቲካ አመራር ውስጥ ስለሚኖራቸው ተሳትፎ የበለጠ አዎንታዊ አመለካከቶችን ያነጸባርቃሉ። እነዚኽ አመለካከቶች በተለይም በፖለቲካ እና በማኅበረሰባዊ አመራር ውስጥ የተባዕታይ ፆታ የበላይነትን ከሚያበረታታው ባህል እና ማኅበራዊ ስሪት የመነጩ መሆናቸውም አሌ አይባልም። የኢትዮጵያ ተለምዷዊ አስተሳሰቦች እና ግብሮች ሴቶችን የማኅበረሰብ ወይም የፖለቲካ ተወካይ አድርጎ ከማቅረብ ይልቅ የቤት ውስጥ አገልጋይ ብቻ አድርጎ ወደማየቱ ያዘነብላል። ይኽ የሥርዓተ-ፆታ አድልዎ የተመሰረተው ኅብረተሰቡ ወንዶች የበላይ ውሳኔ ሰጪዎች መሆናቸውን በመቀበሉ ሲሆን፤ ሴቶች ብዙውን ጊዜ ጥገኛ እና ታዛዥ ሆነው ስለሚታዩ የፖለቲካ ተሳትፏቸው እና ተጽኗቸውም ውስን እንዲሆን አድርጎታል።

      በኢትዮጵያ ውስጥ በሴቶች ላይ የሚሰነዘሩ አድሎአዊ ድርጊቶች እና አመለካከቶች ለሴቶች ሕዝባዊ ተሳትፎ ዋና እንቅፋት ከመሆናቸው ባለፈ፣ በዚያም የተነሳ መብቶቻቸው እንደሚጣሱ የበዙ ጥናቶች ያመለክታሉ። እኒኽ ጥናቶች እንደሚጠቅሱት፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ ወንድ የፖለቲካ መሪዎች የሴቶችን የፖለቲካ አመራር በተመለከተ የሴቶች ተሳትፎ እና ውጤታማነት ላይ አሉታዊ አመለካከቶች ሲኖራቸው፤ በሕግ አውጪ እና በአሥፈጻሚነት ቦታ ላይ ያሉ ሴት የፖለቲካ መሪዎች ደግሞ ሴቶች በመንግስት እና በፖለቲካ አመራር ውስጥ ስለሚኖራቸው ተሳትፎ የበለጠ አዎንታዊ አመለካከቶችን ያነጸባርቃሉ። እነዚኽ አመለካከቶች በተለይም በፖለቲካ እና በማኅበረሰባዊ አመራር ውስጥ የተባዕታይ ፆታ የበላይነትን ከሚያበረታታው ባህል እና ማኅበራዊ ስሪት የመነጩ መሆናቸውም አሌ አይባልም። የኢትዮጵያ ተለምዷዊ አስተሳሰቦች እና ግብሮች ሴቶችን የማኅበረሰብ ወይም የፖለቲካ ተወካይ አድርጎ ከማቅረብ ይልቅ የቤት ውስጥ አገልጋይ ብቻ አድርጎ ወደማየቱ ያዘነብላል። ይኽ የሥርዓተ-ፆታ አድልዎ የተመሰረተው ኅብረተሰቡ ወንዶች የበላይ ውሳኔ ሰጪዎች መሆናቸውን በመቀበሉ ሲሆን፤ ሴቶች ብዙውን ጊዜ ጥገኛ እና ታዛዥ ሆነው ስለሚታዩ የፖለቲካ ተሳትፏቸው እና ተጽኗቸውም ውስን እንዲሆን አድርጎታል።

       በሽግግር ፍትሕ ውስጥ የሥርዓተ-ፆታ አመለካከትን ማካተት መሠረታዊ ፍትሓዊነትን እና የሰብዓዊ መብቶች መከበርን እንደማረጋገጥ ይወሰዳል። ማንኛውም የሽግግር ፍትሕ ሥርዓት ሥርዓተ-ፆታን በማካተት፣ በሂደቱም ውስጥ በመጠቀም፣ እንዲኹም ፖሊሲዎችን በመቅረፅ እና በማስፈፀም የሴቶችን እኩል ተሳትፎ እና ተጠቃሚነት ለማረጋገጥ ያስችላል ተብሎ በብዙዎች ይታመናል። ይኽ አካሔድም ገንቢ ብቻ ሳይሆን ሴቶች በግጭቶች እና በፍትሕ እጦት ጭምርም ይበልጥ ተጎጂ በመሆናቸው እጅጉን አስፈላጊ ያደርገዋል። በመሆኑም ሴቶችን ከሽግግር የፍትሕ ሂደት ማግለል የኹሉንም ተጎጂዎች ፍላጎት በበቂ ኹኔታ ምላሽ መስጠት ካለማስቻሉ ባለፈ፣ ለሰፊው የኅብረተሰብ ለውጥ የበኩሉን አስተዋጽዖ ስለማያደርግ ለስኬታማነቱ እንቅፋት ይሆናል። በኅብረተሰብ ውስጥ በወንዶች እና በሴቶች መካከል ፍትሓዊ የሥልጣን እና የመብት ክፍፍል አለመኖሩን በመገንዘብ የሥርዓተ-ፆታ ሽግግር ፍትሕ ተገቢ የሆኑትን ዘዴዎች መከተል ይጠይቃልም የሚያስብለው ለዚኹ ነው።

       በኢትዮጵያ ውስጥ በእያንዳንዱ የፖሊሲ ቀረፃ እና ትግበራ ልዩ ትኩረት ተሰጥቶ፣ እንደ ሴቶች ያሉትን ለዘመናት የተገለሉ ወገኖችን ድምጽ፣ ፍላጎት እና መብት በማካተት እውነተኛ ፍትሕ እንዲሰፍን ማድረግ ለሌላ ትውልድ የሚተው ግብር አይመስለንም። የሥርዓተ-ፆታ አመለካከትን ወደ ሽግግር ፍትሕ ማካተት ለፍትሓዊነት እና ለሰብዓዊ መብቶች መከበር ፋይዳ አለው። ለዚኽም በዋንኛ ምክንያትነት መጥቀስ የሚያሻን፣ ሴቶች በፖሊሲ አወጣጥ እና ትግበራ ውስጥ ሊኖራቸው የሚገባቸውን እኩል ተሳትፎ ከማረጋገጥ ለጥቃት ተጋላጭነታቸውን እና በግጭቶች ወቅት የሚደርስባቸውን ችግር እና የመብት ጥሰቶች እንዲቀንስ ማገዙ ነው፡፡ ይኽ የሥርዓተ-ፆታ አካሔድ ሰላምን ለማስጠበቅ እና ተደጋጋሚ የጥቃት ዑደቶችን ለማስቆም ሁነኛ ዘዴ ነው ተብሎም ይታመናል። እንዳይደመጡ የተደረጉ ድምፆችን እና ፍላጎቶቻቸውን ለማካተት ዘዴዎችን ማበጀት እንዲኹም ገሀድ ለሆነው የኃይል ሚዛን አለመመጣጠን ትኩረት መስጠትን ይጠይቃል። እነዚኽ ሥርዓተ-ፆታን ያማከሉ ጥረቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ሴቶች ከብሔራዊ የሽግግር ፍትሕ ሂደቶች መገለላቸውን የሚያስተካክሉ ሲሆን በሴቶች ላይ የሚደርሰውን በደል በማካካስ ለመፍታት ያስችላልም የሚለውንም መጥቀስ ሳያስፈልግ አይቀርም።

       በኢትዮጵያ ውስጥ በእያንዳንዱ የፖሊሲ ቀረፃ እና ትግበራ ልዩ ትኩረት ተሰጥቶ፣ እንደ ሴቶች ያሉትን ለዘመናት የተገለሉ ወገኖችን ድምጽ፣ ፍላጎት እና መብት በማካተት እውነተኛ ፍትሕ እንዲሰፍን ማድረግ ለሌላ ትውልድ የሚተው ግብር አይመስለንም። የሥርዓተ-ፆታ አመለካከትን ወደ ሽግግር ፍትሕ ማካተት ለፍትሓዊነት እና ለሰብዓዊ መብቶች መከበር ፋይዳ አለው። ለዚኽም በዋንኛ ምክንያትነት መጥቀስ የሚያሻን፣ ሴቶች በፖሊሲ አወጣጥ እና ትግበራ ውስጥ ሊኖራቸው የሚገባቸውን እኩል ተሳትፎ ከማረጋገጥ ለጥቃት ተጋላጭነታቸውን እና በግጭቶች ወቅት የሚደርስባቸውን ችግር እና የመብት ጥሰቶች እንዲቀንስ ማገዙ ነው፡፡ ይኽ የሥርዓተ-ፆታ አካሔድ ሰላምን ለማስጠበቅ እና ተደጋጋሚ የጥቃት ዑደቶችን ለማስቆም ሁነኛ ዘዴ ነው ተብሎም ይታመናል። እንዳይደመጡ የተደረጉ ድምፆችን እና ፍላጎቶቻቸውን ለማካተት ዘዴዎችን ማበጀት እንዲኹም ገሀድ ለሆነው የኃይል ሚዛን አለመመጣጠን ትኩረት መስጠትን ይጠይቃል። እነዚኽ ሥርዓተ-ፆታን ያማከሉ ጥረቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ሴቶች ከብሔራዊ የሽግግር ፍትሕ ሂደቶች መገለላቸውን የሚያስተካክሉ ሲሆን በሴቶች ላይ የሚደርሰውን በደል በማካካስ ለመፍታት ያስችላልም የሚለውንም መጥቀስ ሳያስፈልግ አይቀርም።

ጠንካራ ሥርዓተ-ፆታን ያካተተ የሽግግር የፍትሕ ፖሊሲ በርካታ የመብት ጥሰቶች የሚደርሱባቸውን ሴቶች እና የተገለሉ ቡድኖችን እንደ ልዩ የትኩረት ቡድን እውቅና በመስጠት ሰፋ ያለ አድማስ እንዲኖረው ይጠበቃል። ከሥርዓተ-ፆታ በተጨማሪ ሌሎች ማኅበራዊ-ኢኮኖሚያዊ ኹኔታዋችን ከግምት ውስጥ በማስገባት ኹሉን ዓቀፍ፣ ተለዋዋጭ፣ ለአዳዲስ አቀራረቦች ዝግጁ እና ተደራሽ መሆን ይኖርበታል። እነዚኽ አካሔዶች በፖሊሲው ውስጥ መካተት እና መዳበር ይኖርባቸዋል። ተግባራዊነቱን ለመከታተል፣ ለመማማር እና እንደ አስፈላጊነቱም ለማሻሻል የሚረዱ መላዎችን በውስጡ ይሸከማል። በተጨማሪም ኢትዮጵያውያን ሴቶች በየደረጃው ንቁ ተሳትፎ የሚያደርጉበትን አሰራር በመዘርጋት፣ በፖሊሲ ቀረፃ ሂደት ይደርስባቸው የነበረውን መገለል በመቅረፍ ልዩ ልምዶቻቸውን፣ ፍላጎቶቻቸውን እና አቅማቸውን በማዳበር ላይ ትኩረት ማድረግም ይገባዋል። ይኽ አካሔድ በሥርዓተ-ፆታ ኮታ ብቻ የተገደበ ሳይሆን የሴቶችን ውጤታማ ውክልና ለማረጋገጥ በአቅም ግንባታ፣ በልዩ ሥልጠና እና በባለሙያዎች አመዳደብ ምቹ ኹኔታ መፍጠር ይኖርበታል።

        በኢትዮጵያ ውስጥ ኹሉን ዓቀፍ እና ጾታን ያማከለ የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ ለመዘርጋት እና ተግባራዊ ለማድረግ ግጭቶች እና ጥቃቶች በሴቶች ላይ የሚኖራቸውን ልዩ ትኩረት መገንዘብ አስፈላጊ ነው ብለን እናምናለን። ይኽም ሴቶች የሚያጋጥሟቸውን ልዩ ተጋላጭነቶች እና የመብት ጥሰቶችን በተለይም ግጭት ወለድ ወሲባዊ ጥቃቶችን በተመለከተ ልዩ ትኩረት የሚሻ መሆኑንም መገንዘብ ያስፈልጋል የሚለው በዚኽ ንዑስ ርዕስ ስር ሳንጠቅሰው ማለፍ አንሻም።